Spagaat tussen scheepsromantiek en mensenrechten

20 januari 2026

In het West Australian Shipwrecks Museum in Fremantle ligt het imposante geconserveerde wrak van de Batavia. Elly Spillekom, een Nederlandse vrijwilliger in het museum, heeft een haat-liefdeverhouding met het scheepswrak.

Het vlaggenschip uit de Nederlandse maritieme historie is de Batavia. In Bataviastad, bij Lelystad, bevindt zich een replica op ware grootte. De echte Batavia verging in 1629 voor de kust van Australië. In Fremantle, de havenstad van het veel grotere Perth, bevindt zich het West Australian Shipwrecks Museum, dat bijna helemaal in het teken staat van bekende ontdekkingsreizigers en van bekende scheepswrakken. Spillekom maakt tijdens haar rondleiding duidelijk dat het haar om meer gaat dan alleen scheepshistorie.

Veel Nederlanders

*Elly Spillekom bij de Batavia: ‘Haat-liefde verhouding’.*

Elly Spillekom (69) is een boeiende vertelster. Ze komt uit de Zaanstreek, bij Zaandam. Daar was ooit veel scheepsbouw. Door een nieuw type windmolen kon men er sneller planken zagen. Dat verklaart ook dat er aan de rivier de Zaan veel beschuitfabrieken staan. Voedsel voor aan boord van schepen die lang weg bleven. ‘Het heette daar lange tijd de provisiekast van Nederland!’, zegt Spillekom. Haar echtgenoot kreeg veertien jaar geleden een opdracht in Perth. Een jaar later zijn ze geëmigreerd. ‘Twee van mijn broers woonden hier ook al.’

In heel Australië wonen naar schatting 300.000 Nederlanders. In de staat West-Australië zijn dat er zo’n 30.000. Spillekom: ‘Hier komen ook veel Nederlandse toeristen. Vooral voor dat wrak van de Batavia. Laatst was Wim Hofman hier, een bekend kinderboekenschrijver die vaak de zee als thema gebruikt.’

Vondel

Het gebouw alleen al voelt sterk historisch aan. Ooit was dit een grote opslagruimte voor voedsel, kleding en bouwmaterialen voor de Britse kolonie. ‘Het is destijds door dwangarbeiders gebouwd. Zowel Aboriginals als naar Australië verbannen Britse criminelen.’

Spillekom leidt ons naar een speciaal ingerichte zaal over de Nederlandse zeevaarders Dirk Hartog en Willem de Vlamingh. Aan de wand prijkt een spreuk van dichter Joost van den Vondel uit 1639, uit het gedicht ’t Harte der Hollandse Zeevaart: ”t Zijn kooplui die door winstbejag gedreven, naar alle kusten van de aarde zweven’.

We zien vervolgens een fraai model van het zeilschip de Eendracht, waarmee Dirk Hartog op 25 oktober 1616 als eerste Europeaan de westkust van Australië bereikte. Het was de eerste driemaster van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Hartog bracht een deel van de Australische kust in kaart en liet op een onbewoond eiland een tinnen schotel met een ingekerfde tekst achter. De latere zeevaarder Willem de Vlamingh vond in 1697 deze schotel, met behulp van de zeekaarten van Hartog. Nog mooier is het model van de Duyfken, het kleine jacht waarmee kapitein Willem Jansz in 1606 voor het eerst koers zette naar Australië.

Sorry zeggen

Spillekom weet er veel van. ‘Van 2000-2002 kwam de Duyfken zeilend naar Nederland, om 400 jaar VOC te herdenken. Omdat ik een arm brak, kon ik even niet naar mijn werk in de zorg. Ik deed toen deels betaald werk op de replica. Er waren toen al protesten tegen de komst van het VOC-schip vanwege het verleden van de VOC in de koloniën.’ Waar ze vooral van onder de indruk was: ‘Voor vertrek uit Australië zei de bemanning van de Duyfken officieel ‘sorry’ tegen de Wik Aboriginals, de oorspronkelijke inwoners van het gebied waar de Nederlanders als eersten aan land gingen.’

Ze loopt langs wanden met oude landkaarten: ‘De VOC zorgde altijd voor goede cartografen aan boord. Zo werden de witte vlakken op de wereldbol steeds verder ingevuld.’ Na Willem Jansz (‘Hij was echt de eerste Nederlander hier op de kust’) en Dirk Hartog besteedt het museum ook aandacht aan de Vlielander Willem de Vlamingh. Die betrad als eerste Europeaan het vasteland, bij een rivier waar hij voor het eerst zwarte zwanen zag. Dat is de huidige Swan River.’

Nederlandse Ambassade

In 2027 is het drie eeuwen geleden dat de Zeewijck voor de westkust van Australië op koraalriffen te pletter voer. Dat is een van de best gedocumenteerde scheepsrampen van de VOC. ‘Met zo’n beetje de best bewaarde lading’, zegt Spillekom. ‘Een deel hiervan is hier in deze zaal te zien.’

Er is intussen een commissie gevormd om dit jubileum te vieren. Daar zijn universiteiten in Nederland mee verbonden, maar ook de Nederlandse Ambassade in Australië. ‘Ik ben heel erg benieuwd. Er zijn discussies over de positie van de Aboriginals, de oorspronkelijke bewoners van het land.’ Die vormen nu nog amper 3% van de drie miljoen inwoners van West-Australië.’ De VOC heeft geen best verleden wat betreft de Aboriginals. De komst van de Engelsen was helemaal desastreus. ‘Wat heeft de oorspronkelijk bevolking dan straks te vieren? Wat hebben zij aan die jubilea?’

Apartheid

*Klein model van de Batavia tegen de achtergrond van het wrak.*

Er komt nóg een jubileum: ‘Straks, in 2029 is het vierhonderd jaar geleden dat de Batavia vastliep op een rif voor de westkust van Australië. En nóg een, ook in 2029. Dan is het 200-jarig bestaan van de deelstaat West-Australië, ooit een Britse kolonie.’

Het is even stil, dan komt het hoge woord eruit: ‘We hebben dit land gewoon afgepakt van de Aboriginals. Eigenlijk zijn wij als Europeanen hier te gast. Je moest eens weten: er is vroeger vreselijk gemoord onder de Aboriginals, hun land en hun kinderen werden afgepakt. Ze werden opzettelijk besmet met ziektes waar ze geen weerstand tegen hadden. Ze waren later niet welkom in bars, niet in bepaalde straten. Weet je: Aboriginals hebben in West-Australië pas in 1963 de juridische status van persoon gekregen. Daarvoor hoorden ze, zeg maar, bij de flora en de fauna!’

Vroeger, in Nederland, als het ging om de rechten van de Aboriginals, dan ketende ze zich bij protesten wel vast aan hekken. ‘Ik demonstreer nu nog wel, maar zorg nu dat ik meer op de achtergrond blijf. Ik wil mijn visum niet verliezen. Ik ben namelijk nog steeds Nederlander en blijf dat ook graag.’

Volle agenda

Spillekom was in Nederland al geïnteresseerd in maritieme geschiedenis. Ze leerde zeilen in Friesland en had zelf een teakhouten sloep. Ze had vrienden in de scheepsbouw die waren verbonden aan de legendarische Bruine Vloot.

Nog steeds heeft ze een volle agenda als vrijwilliger in het Shipwrecks Museum, als secretaris van de West Australian Maritime Association en als lid van de Batavia Long Boat Association. Ze doet projecten op het gebied van scheepsbouw en ze geeft lezingen. ‘Als er tijd overblijft, zeil ik graag’, klinkt het. ‘Een paar jaar geleden zeilde ik nog met mijn broer op de replica van de Duyfken, bij Sydney…’ Tot slot: ‘Die Batavia, daar kwamen jullie natuurlijk voor. Ga rustig kijken. Ik heb een haat-liefdeverhouding met dat schip, het is mijn spagaat hier…!’