Onder water bewaarde schepen van onschatbare waarde

Wie een circa 100 jaar oud schip naar de sloop brengt, kan onder voorwaarden wel een 10 keer hogere staalprijs bedingen dan voor een moderner schip. Er zitten wel een paar voorwaarden aan vast.

Oud, onaangetast ijzer is heel wat waard, met name als een schip al 100 jaar onaangeraakt op de zeebodem heeft gelegen. Het hoeft zelfs geen eeuw oud te zijn, iets meer dan 80 jaar is al genoeg. Als het schip is vergaan vóór 16 juli 1945 is het al goed. Wie de geschiedenisboekjes kent, weet wat er op die dag gebeurde dat een scheidslijn vormde tussen duur en goedkoop staal.

Atoomtijdperk

Het was de dag waarop de eerste atoombom tot ontploffing werd gebracht in de woestijn van New Mexico (Verenigde Staten). Het was een proef die voorafging aan de bommen op Hiroshima en Nagasaki in augustus van datzelfde jaar. Daarna volgden nog vele proeven, zowel door de VS, de Sovjet-Unie, Engeland, Frankrijk en later staten als China, Pakistan en India. De eerste proeven waren in de open lucht. Hierbij ontstond een vervuiling die tot op de dag van vandaag is te traceren. Bij elke explosie werden  radioactieve deeltjes de atmosfeer ingeblazen, zoals uranium, plutonium, cadmium en radioactief gemaakt woestijnzand. Omdat de atmosfeer merkbaar radioactiever werd, spraken zelfs gezworen vijanden wereldwijd af om verder alleen nog ondergronds proeven te doen. Tot nu toe houdt iedereen zich aan deze afspraak. Maar het kwaad was al geschied.

Vervuiling

Wereldwijd blijft de radioactiviteit meetbaar, hoewel de concentraties laag zijn te noemen in vergelijking tot bijvoorbeeld een Röntgenfoto, het beklimmen van de Himalaya of de altijd aanwezige kosmische straling, de zogenaamde achtergrondstraling. De gevolgen voor de mens zullen dus niet dramatisch zijn, maar voor staal zijn ze dat wel. De radioactiviteit uit de lucht wordt namelijk in het staal gebracht. Dat maakt het staal niet gevaarlijk voor de mens; het is geen reden blikgroenten te laten staan vanwege vermeende radioactiviteit van het blik.

Waarom geliefd?

Stralingsarm staal van voor 1945 is vooral duur en geliefd omdat er in de wetenschap gebruik van wordt gemaakt. Voor het produceren van uiterst nauwkeurige instrumenten bijvoorbeeld, die gevoelig zijn voor zeer kleine hoeveelheden radioactiviteit. Een Röntgenapparaat, dat foto’s maakt met zeer kleine hoeveelheden radioactiviteit, wordt liefst van staal gemaakt dat uit zichzelf al sporen radioactiviteit bevat. En ook Geigertellers, die straling meten van bijvoorbeeld kerncentrales, moeten van stralingsarm ijzer of staal worden gemaakt.

Fabricage

Tegenwoordig kan geen stralingsarm staal meer worden gefabriceerd, omdat staal in een hoogoven uit een mengsel van ijzererts en cokes wordt geproduceerd. Om de koolstof uit het mengsel te verwijderen en ijzer of staal over te houden, wordt door het vloeibare staal een krachtige luchtstroom geblazen die de cokes omzet in CO2-gas. Daarbij komen evenwel sporen van de lucht in het staal, die sporen radioactiviteit bevatten. Deze fabricagewijze maakt dat er sinds 1945 geen enkel stralingsarm ijzer of staal is geproduceerd. Men moet op zoek gaan naar schepen die al een eeuw of langer op de oceaanbodem liggen te vergaan, zoals de Duitse vloot die in 1919 door de opvarenden liever tot zinken werd gebracht dan deze schepen als oorlogsbuit aan de Britten te overhandigen.

Diefstal

In 2023 ontstond nog een flinke rel, toen Maleisië de bemanning van een Chinees schip ervan beschuldigde dat het wrakken van Britse oorlogsschepen uit de Tweede Wereldoorlog plunderde. Die liggen er al sinds 1941 en worden beschouwd als oorlogsgraven. De Chinese plunderaars zouden uit zijn op het staal van die schepen, staal zonder radioactieve sporen.
En in 2021 werd de verdwijning van de in Indonesische wateren vergane marineschepen Hr.Ms. De Ruyter, Java en Kortenaer even wereldnieuws. Ze vergingen in 1942 in de Slag om de Javazee met de Japanse marine. Volgens de Noorse duiker die de wrakken wilde bezoeken, zijn ze met behulp van kranen ontmanteld en mogelijk deels met explosieven vernietigd. Algemeen werd aangenomen wordt dat de scheepswrakken gesloopt werden om het stralingsvrije ijzer te verkopen.

Bronnen: een artikel van Jaap Gestman-Geradts in de Schuttevaer (alleen voor abonnees); VRT en NOS.
Beeld: Norwegian Coastal Administration.